Vil minna á aðalfund Vina Þjórsárvera og Pálínuboðið sem verður haldið í fræðslusetri Landverndar í Alviðru, laugardaginn 14. nóvember kl. 12.00
Í fyrri pósti sem sendur var út 28.10. láðist að geta þess hvert árgjaldið er, en það er 1.000kr. Vinsamlega greiðið inn á reikning: 0536-26-014501 kt: 501111-0150.
Dagskrá aðalfundar er:
Setning
Kjör fundarstjóra og fundarritara
Skýrsla stjórnar
Endurskoðaðir reikningar lagðir fram
Ákveðið árgjald
Lagabreytingar
Tillaga frá stjórn um að breyta 4.gr. laga lið a) en þar stendur nú: Aðalfund Vina Þjórsárvera skal halda fyrir 1. ágúst ár hvert”. verði breytt í: Aðalfund Vina Þjórsárvera skal halda fyrir 1. desember ár hvert.
Kjör eins skoðunarmanns reikninga
Kjör stjórnar
Önnur mál
Að aðalfundi loknum verður boðið upp á gönguferð um nágrennið undir leiðsögn Tryggva Felixsonar. Við höfum mörg gengið með Tryggva um Þjórsárver og kannski rifjast upp góðar minningar við að rölta með honum á ný… en það verður þó ekkert vaðið yfir ár! Munið að hafa með klæðnað eftir veðri og skó til að ganga í.
Umhverfisráðherra vill taka Kjalölduveitu úr verndarflokki og setja í biðflokk. Ef það gengur eftir hefur ný ríkisstjórn glatað tækifæri til að sýna að hún tekur náttúrvernd alvarlega.
Þjórsárver Baráttan um verndun Þjórsárvera hófst fyrir liðlega hálfri öld.
Meirihlutinn í umhverfis- og samgöngunefnd Alþingis hefur í nefndaráliti lagt til að breyta tillögu verkefnisstjórnar rammaáætlunar og ráðherra; hann vill taka Kjalölduveitu úr verndarflokki og setja í biðflokk. Ef þetta gengur eftir hefur ný ríkisstjórn glatað tækifæri til að sýna að hún tekur náttúruvernd alvarlega. Varanleg og víðtæk vernd Þjórsárvera hefur verið baráttumál í yfir hálfa öld. Það er í raun ótrúlegt að enn skuli ekki hafa náðst víðtæk samstaða um að slá skjaldborg um þetta einstaka svæði.
Rökstuðningur meirihlutans fyrir að fara ekki að leiðsögn þeirra sem best til þekkja er að skýrleika skorti á að málsmeðferðarreglum laga um rammaáætlun hafi verið fylgt. Verði þetta samþykkt verður það í annað sinn sem Alþingi hindrar frekari vernd Þjórsárvera og skapar óvissu um framtíð veranna, og veikir forsendur fyrir stofnun hálendisþjóðgarðs. Þessi afgreiðsla er vísbending um að náttúruvernd standi veikum fótum hjá nýrri ríkisstjórn gegn ofurvaldi virkjunaraflanna. Er nefndarafgreiðsla málsins atlaga að verunum eða afleikur sem tekst að leiðrétta?
Þjórsárver eru þjóðargersemi
Það er rík ástæða til að vernda Þjórsárver. Þau eru veröld andstæðna. Jökullinn og vatnið sem frá honum streymir sem ár, lækir, kvíslar og tjarnir, eru lífæð gróðurs og dýra. Á þeim svæðum sem lífæðin nær ekki til gapa auðnir og eyðimörk. En í verunum er gróður hins vegar samfelldur, öflugur og fjölbreyttur og fuglar fylla loftin. Víða undir gróðrinum er sífreri sem mótar fagurt munstur í landinu. Landslagið er stórfenglegt! Kerlingarfjöll í vestri, bungur Hofsjökuls í norðri og austar Arnarfell hið mikla. Sprengisandur og Tungnafellsjökull taka við þegar litið er til austurs. Í fjarska gnæfa Vatnajökull og Hágöngur sem vörður í landinu. Þetta eru mögnuð víðerni. Í greiningu rammaáætlunar voru verin metin sem eitt af verðmætustu svæðum hálendisins. Að hjarta Þjórsárvera fara ekki margir, en í jaðrinum er talsverð umferð. Verin gætu orðið einn af hornsteinum Hálendisþjóðgarðs. Ef marka má þar til bæra erlenda sérfræðinga, gæti svæðið og umhverfi þess átt heima á heimsminjaskrá Menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna ásamt Þingvöllum, Surtsey og Vatnajökulsþjóðgarði.
„Í anddyri veranna verði komið fyrir nýju, gruggugu uppistöðulóni og vatn tekið af Dynk, einum glæsilegasta fossi landsins
Verði Kjalölduveita að raunveruleika er árfarvegi Þjórsár raskað og röskun vegna virkjana sem fram til þessa hefur verið bundið við landið austan árinnar færist yfir á vesturbakkann. Dyrnar til að reisa frekari mannvirki vestan við Þjórsá verða opnaðar. Í anddyri veranna verði komið fyrir nýju, gruggugu uppistöðulóni og vatn tekið af Dynk, einum glæsilegasta fossi landsins, og tveimur öðrum stórfossum Þjórsár. Náttúruverndarfólki er því verulega brugðið við þau tíðindi sem berast frá ríkisstjórnarflokkunum.
Boðið upp á áframhaldandi átök
Verkefnastjórnir bæði þriðja og fimmta áfanga rammaáætlunar komust að þeirri niðurstöðu að Kjalölduveita væri einfaldlega ný útgáfu af Norðlingaölduveitu sem búið var að afgreiða í verndarflokka af Alþingi eftir annan áfanga rammaáætlunar árið 2013. Áhrifasvæði sem um ræðir væri svo verðmætt og áhrif mannvirkja svo neikvæð að það ætti heima í verndarflokki.
Landsvirkjun hefur, þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu, haldið Kjalölduveitu til streitu og beitt sér af þunga gagnvart stjórnvöldum og þingmönnum í því skyni að ná sínu fram. Þessi þrýstingur Landsvirkjunar og hræðsluáróður um yfirvofandi rafmagnsskort, gæti hafa átt þátt í því að ríkisstjórnarflokkarnir tóku þessa afstöðu. Til að réttlæta afstöðuna segir í umsögn meirihlutans, að líta beri á Kjalölduveitu sem sjálfstæðan virkjunarkost sem skuli fá fulla málsmeðferð hjá öllum faghópum rammaáætlunar og verkefnisstjórn. Það hafi ekki verið gert. Ekki er í umsögninni tilgreint hvaða lagagrein meirihlutinn telur að verkefnisstjórn rammaáætlunar hafi hunsað. Sú greinin er heldur ekki auðfundin við lestur laganna. Þá ber þess að geta að ráðuneyti umhverfismála vísaði viðlíkri gagnrýni á bug þegar hún fyrst kom fram við afgreiðslu á rammaáætlun 3.
Baráttan um verndun Þjórsárvera hófst fyrir liðlega hálfri öld. Með vel rökstuddri tillögu verkefnisstjórnar og tillögu ráðherra til Alþingis stóðu vonir til að friður hefði loks skapast um þessa hálendisvin. Ætla ríkisstjórnarflokkarnir að missa af þessu tækifæri?
Áhrifasvæði Kjalölduveitu, anddyri Þjórsárvera, verður nú ef að líkum lætur flutt úr verndarflokki í biðflokk. Verði það niðurstaða Alþingis bjóða ríkisstjórnarflokkarnir upp á áframhaldandi átök um verndun Þjórsárvera.
Höfundur situr í Stjórn félagsins Vinir Þjórsárvera og hefur undanfarin liðlega 20 ár verið leiðsögumaður í gönguferðum að hjarta landsins í Þjórsárverum.
Fyrir þá sem vilja kynna sér baráttuna um Þjórsárver í sögulegu samhengi er vísað í grein sem höfundur ritaði í Heimildina í ágúst 2022.
Á undanförnum áratugum hefur Landsvirkjun haft augastað á Þjórsárverum og mörg áform fyrirtækis um uppistöðulón þar komist á rekspöl. Fram til þessa hefur tekist að koma í veg fyrir áform sem spillt hefðu verunum vestan Þjórsár – en austanmegin voru gerð um 30 km2 lón sem breyttu ásýnd, höfðu talsverð áhrif á náttúrufar svæðisins og minnkuðu rennslið í efri hluta árinnar um helming.
Heimamenn í Gnúpverjahreppi, sem þekkja dýrð Þjórsárvera manna best, lögðu mikla áherslu á verndun þeirra. Víðtækar rannsóknir á náttúrufari svæðisins sýndu að verndargildi Þjórsárvera er einstakt. Fyrsta tillaga um verndun kom fram 1961 en síðari rannsóknir veittu forsendur og sterk rök fyrir ákvörðunum um friðlýsingu, bæði innan Náttúruverndarráðs og rammaáætlunar. Hér var því hægt að setja punktinn eftir margra áratuga baráttu fyrir fyrir verndun Þjórsárvera. En vorið 2022 tók Alþingi tók skarpa beygju í málinu, þegar meirihluti þingmanna hunsaði öll fagleg rök og kom málinu aftur á dagskrá með því að taka Kjalöldu-veitu[1] úr verndarflokki, eins og verkefnisstjórn 3. áfanga rammaáætlunar hafði lagt til. Nú bíður það verkefni náttúruverndarfólks og heimamanna í Gnúpverjahreppi, með liðsinni nátt-úruvísindindanna, að sameinast í baráttunni gegn þessum áformum. Þá er gagnlegt að rifja stuttlega upp það helsta í baráttusögunni undanfarna áratugi[2].
Þjórsárver eru þjóðargersemi
Þjórsárver eru veröld andstæðna. Jökullinn og vatnið sem frá honum streymir sem ár, lækir, kvíslar og tjarnir, eru lífæð gróðurs og dýra. Á þeim svæðum sem lífæðin nær ekki til gapa auðnir og eyðimörk. En í verunum er gróður hins vegar samfelldur, öflugur og fjölbreyttur og fuglar fylla loftin. Víða undir gróðrinum er sífreri sem mótar fagurt munstur í landinu. Lands-lagið er stórfenglegt! Kerlingarfjöll í vestri, bungur Hofsjökuls í norðri og austar Arnafell mikla. Sprengisandur og Tungnafellsjökull taka við þegar litið er til austurs. Í fjarska gnæfa Vatnajök-ull og Hágöngur sem vörður í landinu. Þetta eru mögnuð víðerni. Í greiningu rammaáætlunar voru verin metin sem eitt af verðmætustu svæðum hálendisins. Að hjarta Þjórsárvera fara ekki margir, en í jaðrinum er talsverð umferð. Verin gætu orðið einn af hornsteinum Hálendis-þjóðgarðs. Ef marka má þar til bæra erlenda sérfræðinga, gæti svæðið og umhverfi þess átt heima á heimsminjaskrá Menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna ásamt Þingvöllum, Surtsey og Vatnajökulsþjóðgarði.
Mynd: Fjallasýn úr Oddkelsveri.
Friðunarbarátta bar árangur
Umræðan um verndun eða virkjun Þjórsárvera hófst á sjötta áratug síðustu aldar með grein Finns Guðmundssonar fuglafræðings í Náttúrufræðingnum. Þar segir hann svæðið svo ein-stakt sem landslag, gróðurfar og dýralíf, að frá fræðilegu og menningarlegu sjónarmiði teldi hann það „höfuð nauðsyn að þar verði engu raskað.“[3] Fimmtíu ár eru liðin frá því að fjöl-mennur fundur í Árnesi í Gnúpverjahreppi þann 9. mars 1972 sýndi einhug heimamanna og lýsti yfir algjörri andstöðu við áform um uppistöðulón i Þjórsárverum. Sá viðburður og stíflu-sprengja Mývetninga, sem hristi rækilega upp í samfélaginu, voru tímamót í náttúruverndar-baráttu á Íslandi.
Vísindamenn lögðu grunninn að haldgóðum rökum fyrir vernd Þjórsárvera. Rannsóknir hófust 1971 og var Arnþór Garðarsson í forsvari[4]. Á grunni þeirra rannsókna byggði friðlýsingin 1981. Önnur straumhvörf voru niðurstöður rannsókna Þóru Ellenar Þórhallsdóttur, sem hófust eftir 1981 og stóðu í um áratug. Niðurstöðurnar styrktu enn frekar vísindaleg rök fyrir friðlýsingunni og reyndust haldgóð rök gegn virkjunaráformum, enda urðu þær grundvöllur neikvæðrar afstöðu bæði Þjórsárveranefndar og Náttúruverndar ríkisins afstöðu gagnvart til-lögu um Norðlingaölduveitu
Náttúruvísindamenn höfðu þegar lagt fram haldbær gögn um mikilvægi Þjórsárvera en Gnúp-verja fundurinn í Árnesi 1972 var án efa þungt lóð á vogarskálar verndunar. Í framhaldinu vann Náttúruverndarráð gott starf og að lokum náðist sátt árið 1981 um að vernda hluta svæðisins. Landsvirkjun lét þá tímabundið af ásókn í vatnið vestan Þjórsár, hóf vinnu við Kvíslaveitu sem safnaði saman vatninu austan Þjórsár og hugði einnig á landvinninga á Eyja-bökkunum norðan Vatnajökuls, hugmynd sem síðar var aflögð með tilkomu Kárahnjúkavirkj-unar. Náttúruverndarfólk var þá vongott um að Þjórsárver vestan Þjórsár væru komin í skjól, enda höfðu niðurstöður rannsókna Þóru Ellenar, sem fram komu árið 1994, staðfest verndar-gildi Þjórsárvera og studdu það mat að ekki mætti virkja þar án þess að spilla Þjórsárverum.
Ný atlaga Landsvirkjunar
Varla hafði Landsvirkjun lokið við að reisa Kvíslaveitu þegar fyrirtækið, þrátt fyrir niðurstöður rannsókna Þóru Ellenar, sóttist aftur eftir að fá að virkja vatnið í Þjórsárverum vestan Þjórsár með Norðlingaölduveitu. Það auðveldaði þá ásókn að fyrst Náttúruverndarráð og síðar Nátt-úruvernd ríkisins, sem tók við hlutverki þess, voru lögð niður. Umhverfisstofnun tók við verk-efnum þessara stofnana árið 2002 og tók þá afdrifaríku ákvörðun að heimila Landsvirkjun frekari undirbúning að Norðlingaölduveitu,[5] en friðlýsingarákvæðin frá 1981 heimiluðu það ef rannsóknir sýndu að það spillti ekki Þjórsárverum.
Heimamönnum, undir forystu Más Haraldssonar oddvita, var ekki skemmt við þessa nýju atlögu að verunum. Þjórsárveranefnd undir stjórn Gísla Más Gíslasonar prófessors lagði fram vísindaleg rök til varnar hinum verðmætu Þjórsárverum en stjórnmálaleiðtogar þrýstu á einstaka nefndarmenn að láta undan. Náttúruvernd samtök höfðu á þessum tíma eflst og lögð lóð á vogarskál verndunar. Samstaðan um verndun var því víðtæk; fræðasamfélagið, heima-menn, Þjórsárveranefnd og náttúruverndarsamtök.
Ekki tókst atlaga Landsvirkjunar að Þjórsárverum í þetta sinn frekar en áður. Málið stoppað í Héraðsdómi Reykjavíkur árið 2006 þar sem úrskurður Jóns Kristjánssonar setts umhverfis-ráðherra vegna kæru sem fram hafði komið, var að hluta dæmdur ólögmætur. Þrátt fyrir sífelldan þrýsting Landsvirkjunar og virkjanasinnaðra stjórnvalda varð niðurstaða rammaá-ætlunar 2[6] á sama veg; áhrifasvæði Norðlingaölduveitu var sett í verndarflokk. Voru vernd-arsinnar nú vongóðir um að árásarþrek Landsvirkjunar færi dvínandi.
Landsvirkjun brýnir vopnin enn á ný
Því miður tók Landsvirkjun fljótt aftur upp þráðinn og kynnti til sögunnar fleiri útgáfur af veitu-framkvæmdum rétt sunnan við friðlandsmörk Þjórsárvera. Nýjasta hugmyndin, og sú sem Alþingi tók úr verndarflokki í byrjun sumars, gengur undir nafninu Kjalölduveita[7]. Hugmyndin er að veita vatni úr Þjórsá til austurs svo það nýtist til raforkuframleiðslu í fyrirliggjandi orku-mannvirkjum á Þjórsár-Tungnaársvæðinu. Til þess þarf að gera tæplega 3 km2 lón við jaðar friðlandsins og skurði austur fyrir Þjórsá. Dæla þarf vatninu upp í Þórisvatn en vatnsborð þess liggur hærra en lónsins. Fossarnir fögru í efrihluta Þjórsár, m.a. hin einstaki foss Dynkur, yrðu með þessu að sprænum.
Atlaga að Þjórsárverum í boði Alþingis
Verkefnastjórn þriðja áfanga rammaáætlunar taldi Kjalölduveitu aðeins nýja útgáfu af Norð-lingaölduveitu og áhrifasvæði hennar ætti því heima í verndarflokki. Landsvirkjun hefur, þrátt fyrir þessa niðurstöðu, haldið Kjalölduveitu til streitu – já, Landsvirkjun hefur beitt sér af þunga gagnvart stjórnvöldum og þingmönnum í því skyni að fá þessi áform í gegn. Þessi þrýstingur Landsvirkjunar á eflaust ríkan þátt í því að meirihluti Alþingis fór að tillögu Landsvirkjunar án þess að leggja fram faglegan rökstuðning, sem bera að gera skv. lögum þar um. Áhrifasvæði Kjalölduveitu var flutt úr verndarflokki í biðflokk. Með þeirri ákvörðun hafa ríkisstjórnarflokk-arnir stofnað til áframhaldandi átaka um verndun Þjórsárvera.
Baráttan heldur áfram
Náttúruverndarfólk hefur oft ekki haft erindi sem erfiði í baráttunni gegn þeim sem vilja byggja groddaleg mannvirki sem spilla verðmætu lífríki, landslagi og víðernum. Engu að síður sýnir baráttan fyrir verndun Þjórsárvera að vandaðar vísindarannsóknir, baráttuþrek, úthald og samstaða heimamanna og náttúruverndarsamtaka getur skilað árangri.
Núverandi áformin um Kjalöldu segja margir að séu lítil og saklaus í samanburði við það sem stóð til fyrr á árum. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að ráðgerðar framkvæmdir yrðu afar ljótur blettur á einu verðmætasta víðerni hálendisins og tæki vatnið af fossunum fögru í efri hluta Þjórsár. Það hefur nú opinberast að fyrirtækið Landsvirkjun er óstöðvandi í viðleitni sinn til að fá vatnið úr Þjórsárverum og fossunum fögru til eigin nota. Við þessar raunir bætist það áfall að meirihluti Alþingismanna hefur með atkvæði sínu staðfest að þeir hafa ekki þrek til að standa með raunverulegri náttúruvernd þegar á reynir. Fögur orð og fyrirheit um vernd ein-stakrar náttúru eru léttvæg þegar virkjanamaskínan kallar á meiri raforku – og það í landi sem hefur nú þegar miklu meiri raforku til skiptanna en nokkur önnur þjóð. Það er alkunna að eftirspurn eftir ódýrri orku er óþrjótandi og eftirspurnin óseðjandi. Það er því enn verk að vinna til tryggja varanlega vernd Þjórsárvera. Baráttan heldur því áfram.
Höfundur er formaður Landverndar og situr í stjórn félagsins Vinir Þjórsárvera.
Heimildir og neðanmálsgreinar:
[1] Sjá upplýsingar um Kjalölduveitu á náttúrukorti Landverndar.
[2] Í þessari stuttu grein er stiklað á stóru. Í bók Guðmundar Páls Ólafssonar, „Hernaðurinn gegn landinu ÞJÓRSÁRVER“ er ágætt sögulegt yfirlit í kafla sem heitir Virkjana- og baráttu-saga.
[4] Bretinn Peter Scott vann að rannsóknum á heiðargæsinni í Þjórsárverum á árunum 1951 til 1953. Með honum starfaði Finnur Guðmundsson fuglafræðingur sem gaf svæðinu sem heild heitið „Þjórsárver“. Þessar rannsóknir sýndu mikilvægi svæðisins fyrir heiðargæsa-stofninn.
Sumarferð í Þjórsárver er orðin fastur liður í lífi mínu. Ég hef víða farið um hálendið og upplifað friðsæld og fegurð þess. Það er sannkölluð lífsfylling. En það er eitthvað alveg sérstakt sem kallar í Þjórsárverum. Hér eru 10 ástæður fyrir því:
1. Hjarta landsins
Náttúrufræðarinn okkar góði, Guðmundur Páll heitinn, hefur lýst því að í Þjórsárverum sé að finna hjarta landsins. Hann hefur rétt fyrir sér. Ég hef heyrt hjarta landsins slá þar þegar sólin slær geislum sínum á Hjartafell.
2. Veröld andstæðna
Þjórsárver er veröld andstæðna. Jökullinn og vatnið sem frá honum streymir sem ár, lækir, kvíslar og tjarnir eru lífæð gróðurs og dýra. Þar sem þessi lífæð nær ekki til, blasir við auðn og eyðimörk. Undir gróðrinum leynist svo víða sífreri. Þar sem gróður klæðir sífrera í íslensku sumri verður til heillandi mósaik.
3. Magnað landslag
Landslagið er bæði stórfenglegt og fagurt. Tindar Kerlingarfjalla í vestri, ávalar bungur Hofsjökuls í norðri og austar svipmikið Arnafell hið mikla. Víðátta Sprengisands og virðuleiki Tungnafellsjökuls taka við þegar litið er til austurs. Í fjarska mót suðaustri gnæfa Vatnajökull og Hágöngur sem vörður í landinu.
4. Mögnuð víðerni
Í Þjórsárverum ertu úr alfaraleið. Færri en 50 manns leggja leið sína að Arnarfelli hinu mikla að sumarlagi. Vissulega heyrist af og til í flugvél og á góðum degi má ofan af Arnarfelli sjá rykský eftir bíl sem ekur í fjarlægð eftir Kvíslaveituvegi. Þrátt fyrir það er sterkari víðernisupplifun erfitt að finna annarsstaðar á okkar landi.
5. Sífelldar breytingar
Þjórsárver koma sífellt á óvart. Þó þú hafir gengið um svæðið ótal sinnum heldur það áfram að koma þér á óvart. Vatnafarið breytist frá ári til árs. Jökulföllin breyta um farveg og eira engu. Þú situr í gróðursælum múla eitt árið og ári síðar hefur vatnsflaumur skolað honum til sjávar. Þar sem áður var lítil spræna breytist í strítt fljót þar sem lengi þarf að leita að vaði til að komast áfram.
6. Heiðargæsin
Þjórsárver eru kunn fyrir mikla heiðagæsabyggð. Maður finnur fyrir návist heiðargæsar hvar sem maður stígur. Engu að síður er hægt ganga um svæðið svo dögum skipti án þess að sjá svo mikið sem eina gæs.
Gæsirnar verða jafn undrandi og þú sjálfur. Ógleymanlegt!
„En einn góðan dag ertu á gangi og kemur fyrir öldu; skyndilega mætir þú þúsundum gæsa í sárum.“
7. Einfalt líf
Aðgengið að Þjórsárverum er erfitt. Allt sem þú þarft til að lifa af þarf að komast fyrir í bakpokanum. Menn taka engan óþarfa með. Ekki frekar en Fjalla Eyvindur sem í verunum dvaldi á sínum tíma. Ganga um Þjórsárver er sönnun þess að einfalt líf er gott líf.
8. Á heimsmælikvarða
Þjórsárver gætu orðið hornsteinn í hálendisþjóðgarði. Ef marka má þar til bæra erlenda sérfræðinga, gæti svæðið og umhverfið verið framlag Íslendinga á heimsminjaskrá Menningarstofnunar Sameinuðu þjóðanna ásamt Þingvöllum og Surtsey sem þar eru fyrir. Það er góð tilfinning að spóka sig á svæði á heimsmælikvarða.
9. Baráttuganga
Ef það hefði ekki verið fyrir baráttu heimamanna í Gnúpverjahreppi, sem samhentir stóðu upp í hárinu á virkjunarmönnum um langt ára bil, hefði friður á þessu svæði verið úti og grundvallar eiginleikum þess spillt.
Það er rík ástæða til að vera þakklátur því fólki sem með baráttu sinni hefur komið í veg fyrir virkjanaframkvæmdir í og við Þjórsárver. Það skildi að unaðsstundir geta verið verðmætari en kílóvattstundir. Og baráttunni er engan veginn lokið.
Orkuþursarnir hafa flegið marga og feita bita af náttúru Íslands. En það seðjar ekki orkuþorstann! Þeir vilja enn fá vænan bita af svæðinu. Ganga um Þjórsárver er baráttuganga gegn sjónarmiðum orkuþursa sem skilja ekki að til eru aðrir mælikvarðar á velferð þjóðar en kílóvattstundir.
10. Gersemi þjóðar
Þjórsárver eru þjóðargersemi, eins og handritin. Virði þjóðargersema vex við kynni.
Aðalfundur Vina Þjórsárvera verður haldinn í fræðslusetri Landverndar í Alviðru, laugardaginn 14. nóvember kl. 12. Haldið veður „Pálínuboð” þannig að fólk tekur með sér veitingar og við snæðum saman í hádeginu en félagið býður upp á kaffi og te. Eftir hádegisverð verða aðalfundarstörf, fræðsla og gönguferð svo fremi sem veður verður tiltölulega þokkalegt. Alviðra er staðsett undir Ingólfsfjalli við Biskupstungubraut um 10 km norður af Selfossi, á mótsvið Þrastarlund við Sogið.
Minnum á félagsgjaldið og nú er áríðandi að það sé greitt þar sem félagið stendur í málaferlum vegna leiðigarðs sem Landsvirkjun vill reisa sunnan Þjórsárjökuls, innan friðlands Þjórsárvera.
Vinsamlega greiðið inn á reikning: 0536-26-014501 kt: 501111-0150
Félagið Vinir Þjórsárvera stendur fyrir þriggja daga göngu að Arnarfelli hinu mikla. Brottför er áætluð 17, 18 eða 19. ágúst. Brottfarardagur ræðst af veðurspá. Heimkoma áætluð 19. 20. eða 21. ágúst. Gistinætur í tjöldum eru tvær, jafnvel þrjár. Skýrist þegar nær dregur.
Brottför kl. 06:00 frá Árnesi á eigin bílum (jeppar). Dagleiðir í göngu eru á bilinu 6 til til 15 km. og er hæðarmunur lítill, að Arnarfelli frátöldu. ((Sá valkostur er að fara af síðdegis og tjalda við Hreysiskvísl til einnar nætur verður skoðaður síðar í samráði við þátttakendur)
Gengið verður frá Hreysiskvísl austan Þjórsár að hinu margrómaða blómum skrídda tjaldstæði undir Arnarfelli með leiðsögn reyndra Þjórsárverafara. Þar heyrist hjarta landsins slá og landið okkar tekur á sig nýja mynd.
Þjórsárver eru veröld andstæðna, friðland með alþjóðlega stöðu sem Ramsarsvæði. Jökullinn og vatnið sem frá honum streymir sem ár, lækir, kvíslar og tjarnir eru lífæð gróðurs og dýra. Þar sem þessi lífæð nær ekki til, blasir við auðn og eyðimörk. Undir gróðrinum leynist svo víða sífreri. Þar sem gróður klæðir sífrera í íslensku sumri verður til heillandi mósaík.
Gist í tjöldum. Góðir vaðskór þurfa að vera meðferðis.
Fararstjóri: Tryggvi Felixson
Leiðsögn: Sigþrúður Jónsdóttir og Axel Árnason Njarðvík
Þáttökugjald er 7.000 kr. fyrri félaga og rennur sem framlag í sjóð Vina Þjórsárvera, en 10.000 fyrir aðra. Auk þess deilum við aksturkostnaði í einkabílum.
Frekari upplýsingar og skráning til þátttöku: Tryggvi í síma 699 2682, netfang tryggvifel@gmail.com og Sigþrúður í síma 846 5247 og netfangi gibba@pax.is
Þessi grein var birt í Bændablaðinu 28. ágúst 2025
Enn einu sinni hefur vaknað upp gömul vofa sem nú er kölluð Kjalölduveita og tæki vatn úr Þjórsá inn undir Hofsjökli við jaðar friðlandsins í Þjórsárverum. Nú er það Alþingi sem við umfjöllun um tillögu að rammaáætlun 5 hefur í hyggju að taka Kjalölduveitu úr verndarflokki og setja í biðflokk. Svo virðist sem alþingismenn séu að láta undir þrýstingi frá Landsvirkjun og hræðsluáróðri um orkuskort og um leið hunsa faglega úttekt innan rammaáætlunar.
Áður var umrædd veita kölluð Norðlingaölduveita og voru kynntar til sögunnar nokkrar stærðargráður af henni sem fóru minnkandi vegna andstöðu í þjóðfélaginu. Allar þessar útfærslur og þar með talin Kjalölduveita fela í sér að farið yrði vestur yfir Þjórsá, inná svæði sem enn eru lítt snortin og stór samfelld víðerni. Þessi áformuðu mannvirki tækju einnig vatn úr og rýrðu þrjá stórfossa Þjórsár á hálendinu, þá Dynk, Kjálkaversfoss (Hvanngiljafoss) og Gljúfurleitarfoss sem mynda eina stórfenglegustu fossaröð landsins.
Virkjunarhugmyndin Kjalölduveita (555 m.ys.) hefur tvívegis verið tekin til umfjöllunar innan rammaáætlunar og í bæði skiptin verið talin eiga heima í verndarflokki þar sem svæðið sem um ræðir sé eitt hið verðmætasta á Íslandi og áhrif þessarar hugmyndar í megin atriðum þau sömu og Norðlingaölduveitu. Kort sýna að uppstöðulón framangreindra tveggja uppistöðulóna skarast.
Með Kvíslaveitum voru virkjaðar þverár sem falla í Þjórsá að austan, en kvíslum vestan ár hefur hingað til verið hlíft í þeim tilgangi að vernda Þjórsárver. Kvíslaveita raskaði verunum austan Þjórsár en stóru verin vestan megin eru enn óspillt. Það mun breytast verði af áformum um Kjalölduveitu.
Virkjun eða veita sem liggur á jaðri svæðis með hátt verndargildi með áhrif inná hið verndaða svæði, er óásættanleg. Það er ekki eingöngu að mannvirkin sem slík, stífla, varnargarðar, vegir og skurðir, rétt við friðlandið yrðu til mikilla lýta og spilltu verðmætum víðernum. Hitt er ekki síður áhyggjuefni að mannvirkin með tilheyrandi vegagerð myndu draga að sér sívaxandi umferð sem mun bæði spilla upplifun og viðkvæmri náttúru svæðisins. Þjórsárver eru líklega það stóra gróðurlendi á Íslandi sem kemst næst því að teljast ósnortið af áhrifum mannsins. Sú sérstaða hefur haldist fram á þennan dag að hluta til vegna þess hve afskekkt þau eru en ekki síður vegna þess hversu torveldar samgöngur inn á svæðið og um verin eru. Sá þröskuldur er mikilvægur eins og allir vita sem kynnst hafa svæðinu í raun og séð hve viðkvæmur gróður og dýralíf þar er.
Hafa skal í huga að mannvirki inn á tilgreindu svæði kalla iðulega á enn frekari mannvirkjagerð. Eftirspurnin eftir ódýrri orku er óendanleg og henni verður aldrei hægt að mæta. Þegar búið er að reisa stíflu og veitu myndast eflaust áður en langt um líður þrýstingur á að hækka stíflur, stækka lón og auka afkastagetu, og þá með þeim rökstuðningi að þegar sé búið að raska svæðinu. Kjalölduveita gæti því leitt til þess að þar yrðu reist mannvirki í sömu stærðagráðu og hin margumtalaða Norðlingaölduveita sem deilt var um áratugum saman og hlaut algjöra falleinkunn hjá faghópum I og II í rammaáætlun 2 og var af Alþingi sett í verndarflokk.
Ítrekað hefur verið bent á, eins og kom fram í friðlýsingarferlinu árið 2017, að friðlýsing Þjórsárvera er enn ekki nægjanlega víðtæk til að vernda þá landslagsheild sem þarna er, sérstæða fossa í Þjórsá og ríkulegan gróður meðfram ánni og fossaraðir í þverám sem falla þar í Þjórsá. Það er löngu tímabært að ljúka friðlýsingarferlinu í samræmi við niðurstöðu rammaáætlunar 2, og friðlýsa farveg Þjórsár frá jökli að Sultartangalóni og aðliggjandi vatnasvið vestan fljótsins fyrir vatnsaflsvirkjunum og öðru raski.
Baráttan fyrir verndun Þjórsárvera hefur staðið í rúmlega hálfa öld og verið bæði löng og ströng. Nú er mál að linni og tryggja verndun dýrmætustu og sérstökustu náttúruperlu hálendisins. Með því að virða faglegt mat faghópa og verkefnisstjórnar rammaáætlunar 3 og 5 um Kjalölduveitu, má spara mikið fé og fyrirhöfn og koma í veg fyrir enn eitt erfitt deilumál í samfélaginu.
Fyrir um fjórtán árum síðan höfðu tveir ráðherrar Framsóknarflokksins frumkvæði að því að leggja upp í þá vegferð sem gengur undir nafninu »rammaáætlun«. Uppruninn liggur í áætlanagerð sem hófst þegar Steingrímur Hermannsson var forsætisráðherra en málið komst fyrst á rekspöl í ráðherratíð Sivjar Friðleifsdóttur og Finns Ingólfssonar. Ákvörðun þeirra byggði á hugmynd um að skoða margar tillögur um virkjanir samtímis og draga þær í þrjá dilka; landsvæði sem vænlegt væri að virkja (nýtingarflokk), svæði sem skoða þyrfti betur (biðflokk) og svæði sem heppilegast væri að hlífa við virkjunarframkvæmdum (verndarflokk). Þáverandi formaður Landverndar, Jón Helgason, fyrrverandi forseti Alþingis, vann ötullega að því að koma þessu verkefni í gang. Markmiðið var að ná sem víðtækastri sátt um landnýtingu með víðtæku samráði, opnu matsferli og greiningu hæfustu sérfræðinga. Þær leikreglur sem fyrrgreindir ráðherrar lögðu grunn að voru lögfestar 16. maí 2011 í lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun. Í 6. gr. segir: »stjórnvöld skulu þegar Alþingi hefur samþykkt verndar- og nýtingaráætlun hefja undirbúning að friðlýsingu landssvæða sem ástæða þykir til að friðlýsa gagnvart orkuvinnslu samkvæmt verndarflokki áætlunarinnar«. Í skýringum við frumvarpið er tekið fram að virkjunarsvæði í vatnsafli miðist við allt vatnasvið fallvatns ofan þeirrar virkjunar sem nýtir fallið og farveg fallsvatnsins neðan virkjunar. Einnig er tilgreind sú meginregla að hvers konar framkvæmdir og rannsóknir vegna virkjunarkosta í verndarflokki séu óheimilar.
Á vorþingi 2013 var samþykkt þingsályktun sem setur hugmyndir um Norðlingaölduveitu í verndarflokk. Mörk þess svæðis sem um er að ræða má skilgreina bæði með þeim lögskýringum sem að framan greinir og í skýrslu verkefnistjórnar rammaáætlunar. Ekki fer á milli mála að átt er við Þjórsá frá upphafskvíslum allt suður að Sultartangalóni. Þar sem vatnasviði að austan hefur þegar verið raskað með Kvíslaveitum er aðeins um vatnasviðið að vestan að ræða. Kvíslaveitur fékk Landsvirkjun á sínum tíma heimilaðar þegar ljóst var að veruleg andstaða var við allar hugmyndir um veitur eða virkjanir sem hefðu áhrif á Þjórsárver. Litu margir svo á að það væri sátt sem fæli í sér að ekki yrði frekar gengið á vatnasviðið í ofanverðri Þjórsá. Það varð því miður ekki reyndin.
Umhverfisráðherra boðaði til fundar 19. júní sl. (2013 innskot) þar sem ætlunin var að staðfesta stækkun friðlandsins um Þjórsárver á þann hátt að útlokaði Norðlingaölduveitu. Það var í góðu samræmi við fyrrnefnd lög, niðurstöðu rammaáætlunar og samþykkt Alþingis. Ráðherra hugðist gera það sem honum ber samkvæmt lögum, enda væri hann að öðrum kosti að ganga gegn lögum. Við þessi tíðindi greip Landsvirkjun til örþrifaráða. Fyrirtækið gleymdi loforðum að fara að niðurstöðu rammaáætlunar. Ráðherra var hótað lögsókn skrifaði hann undir. Þessi viðbrögð Landsvirkjunar sköpuðu tímabundna óvissu um hvort lögformlega væri rétt að öllu staðið. Nú hefur málið verið skoðað og ljóst er að rétt hefur verið að öllu staðið. Því ætti ekkert að vera að vanbúnaði fyrir umhverfisráðherra að fara að lögum og hefja hið snarasta undirbúning að friðlýsingu til að ljúka þeim deilum um þetta svæði sem staðið hafa í liðlega hálfa öld. Við sem trúum enn á réttarríkið Ísland treystum því að umhverfisráðherra gangi frá málinu, í samræmi við lög og þá hugmyndafræði sem ráðherrar Framsóknarflokksins lögðu grunn að, þegar vinna við rammaáætlun hófst árið 1999. Að breyta leikreglum nú yrði engum til vegsauka og skapaði réttaróvissu um niðurstöður rammaáætlunar í heild.
